تاثیر گوشی موبایل و شبکههای اجتماعی بر سلامت روان
در دنیای امروز، گوشی موبایل و شبکههای اجتماعی به بخشی جداییناپذیر از زندگی ما تبدیل شدهاند. از لحظهای که چشمانمان را باز میکنیم تا زمانی که دوباره به خواب میرویم، این ابزارهای دیجیتال همراه ما هستند. آنها دنیایی از اطلاعات، ارتباطات و سرگرمی را در جیب ما جای دادهاند. اما آیا تا به حال فکر کردهاید که این همیشه روشن بودن و اتصال مداوم، چه قیمتی از سلامت روان ما میطلبد؟ تأثیر گوشی و شبکههای اجتماعی بر ذهن و احساسات ما موضوعی است که در سالهای اخیر بسیار مورد توجه روانشناسان قرار گرفته است. در این مقاله به بررسی ابعاد مختلف این تأثیر و راهکارهای مدیریت آن میپردازیم.
شبکههای اجتماعی؛ پنجرهای به دنیا یا آینهای دگرگونکننده؟
شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام، توییتر و… به ما اجازه میدهند با دوستانمان در ارتباط باشیم، اخبار را دنبال کنیم و از زندگی دیگران مطلع شویم. در نگاه اول، این ابزارها برای افزایش ارتباطات عالی به نظر میرسند. اما مشکل از جایی شروع میشود که این ارتباطات مجازی جایگزین ارتباطات واقعی میشوند و ما شروع به مقایسه زندگی خودمان با “ویترین” زندگی دیگران میکنیم.
۱. مقایسه اجتماعی و حس ناکافی بودن
یکی از مخربترین اثرات شبکههای اجتماعی، ایجاد “مقایسه اجتماعی” است. ما در این فضاها معمولاً بهترین لحظات افراد، خوشتیپترین عکسهایشان، موفقیتهای شغلی و سفرهای لوکسشان را میبینیم. این در حالی است که از struggles، شکستها، روزهای بد و چالشهای واقعی آنها خبری نیست. وقتی مدام “زندگی ایدهآل” دیگران را میبینیم، ناخودآگاه زندگی معمولی خودمان را کسلکننده و ناکافی میپنداریم. این مقایسه مداوم منجر به کاهش عزت نفس، حس حسادت و افسردگی میشود.
۲. ترس از دست دادن (FOMO)
اصطلاح FOMO (Fear Of Missing Out) به ترس از دست دادن اتفاقات و خبرها گفته میشود. وقتی مدام چک میکنیم که دیگران چه میکنند، چه خبرهایی است و ما چه چیزی را از دست دادهایم، در سطحی از اضطراب مدام زندگی میکنیم. این ترس باعث میشود که نتوانیم از لحظه حال لذت ببریم و همیشه نگران این باشیم که در فضای مجازی چه میگذرد.
تأثیرات فیزیولوژیک و شناختی گوشی بر مغز
استفاده بیش از حد از گوشی موبایل تنها احساسات ما را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه ساختار و عملکرد مغز را نیز تغییر میدهد.
۱. اعتیاد به گوشی و دوپامین
الگوریتمهای شبکههای اجتماعی طوری طراحی شدهاند که ما را معتاد کنند. هر نوتیفیکیشن، هر لایک و هر کامنت، مقداری دوپامین در مغز آزاد میکند که به ما حس خوبی میدهد. این چرخه پاداش مشابه اعتیاد به مواد مخدر عمل میکند. به مرور زمان، مغز برای دریافت این دوپامین به محرکهای بیشتری نیاز پیدا میکند و ما بدون گوشی احساس خلأ و اضطراب میکنیم.
۲. اختلال در خواب و کیفیت استراحت
نور آبی ساطع شده از صفحه گوشی، تولید ملاتونین (هورمون خواب) را در مغز مختل میکند. استفاده از گوشی قبل از خواب نه تنها به خوابیدن سخت میکند، بلکه کیفیت خواب را کاهش میدهد. خواب ناکافی مستقیماً بر خلقوخو، تمرکز و سیستم ایمنی بدن تأثیر منفی میگذارد و فرد را تحریکپذیر و افسرده میکند.
۳. کاهش تمرکز و توجه مداوم
مدام چک کردن گوشی و پاسخ دادن به پیامها، توانایی ما را برای تمرکز عمیق روی یک کار از بین میبرد. این وضعیت که به “توجه مداوم” معروف است، باعث میشود که کارایی ما در مطالعه یا کار کاهش یابد و همیشه ذهنمان پراکنده باشد.
تأثیر بر روابط بینفردی و خانواده
پارادوکس شبکههای اجتماعی این است که ما را “بیشتر متصل” اما “کمتر درگیر” کرده است.
۱. نادیده گرفتن لحظات مشترک (Phubbing)
آیا تا به شده در یک جمع دوستانه یا کنار خانواده بودهاید که همه سر در گوشیهایشان داشته باشند؟ به این رفتار Phubbing میگویند. وقتی ما به جای صحبت با فردی که در کنارمان است، به گوشیمان توجه میکنیم، به او پیام میدهیم که “تو برایم مهم نیستی”. این رفتار باعث سردی روابط عاطفی، سوءتفاهمها و احساس تنهایی در میان اعضای خانواده میشود.
۲. افزایش پرخاشگری و سایبربولینگ
فضای مجازی گاهی به مکانی برای ابراز خشم و پرخاشگری تبدیل میشود. دعواهای لفظی، توهینها و قلدریهای اینترنتی (سایبربولینگ) آسیبهای روانی شدیدی به ویژه برای نوجوانان و جوانان دارد. مشاهده محتواهای منفی و پرخاشگرانه نیز میتواند حساسیت ما را نسبت به خشونت کاهش دهد.
راهکارهایی برای مدیریت استفاده از گوشی و حفظ سلامت روان
ما نمیتوانیم تکنولوژی را حذف کنیم، اما میتوانیم نحوه تعامل خود با آن را تغییر دهیم.
تعیین زمانهای بدون گوشی
ساعاتی از روز را (مثلاً هنگام غذا خوردن یا قبل از خواب) به عنوان “زنگ ممنوعه گوشی” تعیین کنید.
غیرفعال کردن نوتیفیکیشنها
اعلانهای بیفایده را خاموش کنید تا کنترل زمان خود را به دست بگیرید، نه اینکه گوشی شما را صدا بزند.
آگاهانه استفاده کردن
قبل از باز کردن گوشی از خودتان بپرسید “چرا میخواهم از آن استفاده کنم؟” اگر دلیل خاصی ندارید، آن را کنار بگذارید.
ارتباطات واقعی را اولویت دهید
زمانی را برای صحبت رو در رو با دوستان و خانواده بدون حضور گوشی اختصاص دهید.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
گاهی اوقات استفاده از گوشی از حد میگذرد و به یک مشکل جدی تبدیل میشود. اگر احساس میکنید که نمیتوانید بدون گوشی لحظهای را بگذرانید، اگر استفاده از گوشی باعث شده است در کار یا تحصیل قهقرایی داشته باشید، یا اگر احساس افسردگی و اضطراب شدیدی بعد از استفاده از شبکههای اجتماعی دارید، ممکن است نیاز به کمک تخصصی داشته باشید.
اعتیاد به فضای مجازی و پیامدهای روانی آن، موضوعی است که نباید سادهانگاشته شود. گاهی اوقات ریشه این وابستگی به مشکلات عمیقتر روحی یا اضطرابهای پنهان برمیگردد که نیاز به درمان توسط متخصص دارد. در این شرایط، مراجعه به مراکز تخصصی میتواند راهگشا باشد. مجموعه کلینیک روانشناسی روان رشد با بهرهگیری از متخصصین مجرب، میتواند به شما و خانواده کمک کند تا تعادلی سالم بین زندگی دیجیتال و واقعی ایجاد کنید و از چنگال آسیبهای روانی فضای مجازی رها شوید.
